1908 Işçi Hareketleri

Yabancı  Kapitalizme Karşı Ilk Direnişler
1908 i$Ci horeketlerinden soz acmadon once, davletin
slnlf YOPlsl Ozerinde durmok, yabonci kapitalizmin OsmanII
imparatorlugu He alan bagmtllormo bir gaz otmak foydoll
olaeaktlr. Batl emperyalistleri, gorOnu~te pek tatllIlkia
maliyeyi dOzeltmek, bore para vermek, ticaret kanunlannda
degi$iklikJer yapmak iein cah$ml$tl. Bu eall$manln
amoCi oshnda endOstri kapitolizmine, daha oClkeasl
fobrika mofianno pazar bulmaktan bO$ka bir $ey
degHdi. (1).
(1) Daha fazla bilgi i~in: Hiiseyin Avni, Bir Yarlm Miistemleke
Olu~ Tarihi, 1932.
14
TanzimaUa b~loyan reformlorla Osmanlr devleti,
derebeyligin engellerini ortadon kaldlrml~. devlet te~kilatim
genj~letmi~, mal ve can emniyetini saglayorak, yabanCI
kapitalizmin TOrkiye’de korkusuzcQ i9 garmesi iein elveri~
1I bir alan meydana getirmh;lti. Yabanci Olkelerle tlcaretin
artmasl sonunda. b6ylece, klVI !?ehirlerinde nOtus
I.lrtarok buralan ticaret merkezleri haline gelmiJ;ltL
BatOn bu olaylora 96z atarken esnaf kOmelerinin ya’
banel kopitolizme kar~lI koyduguna do rastllyoruz.
Bu kar~lI koymanm en belirli bjr hereket haline geJi-
91 en oak 1863 – 1864 Yillannda gorOIOr. Bu devirde, botl
memleketlerinden gelen mallann piyasayr doidurmosl, yerli
endustri Ozerindeki tesirleri bir felaket !?ekl1ni oiml~
tl. Esnaf kurumlan batl kapitalizminin bu yaYlh~lm
durdurmak icin careler anyordu. Emperyolist batl kopitalizminin,
Vern endOstriyi kakOnden Ylkocak olon bu korkunc
yaYllmasma karfill, yerli esnaf gruplon arasmda birlefilme
zorunlugu ortaya elkml~tl. HergGn mOfilteri kaybeden,
gittikce Ylkllan tezgah sahipleri Boblaliye diJekceler
vererek yerli endOstrinin dOzen/enip, desteklenmesini, batl
endOstrisi derecesine Clkobilmek icin devletin yardlmlanm
istiyorlardl.
Yabanci kapitalizmin Turkiye pazarlanm ele geeirmesi
en eok demirci, dokmeei, mumeu, dokumacl, debbag
esnaflnl sarslyordu. il;>te bu gruplann surekli ugro~molanndan
sonra yerli endOstriyi geli$tirmek amaelyla 1864’de
bir «lslah-I Sanayi» komisyonu kuruldu.
Bu komisyon, el sonotlanmn, batmm fabrika endOstrisi
kan;;lslnda YOfilayamayocaglm kovroml$, el tezgohlonnm
fabrikolafiltmlmosml zorunlu bulmu~tur. Verli end Ostrinin,
botl kopitolizmine kar~1 durobilmesi icin $U d6rt
careye bOfilvurulmosl gerektigini ileri sOrmO$tO:
1 – GOmruk resmini orttlrmak,
15
2 – Esnof kumelerini birle9tirip 9irketler kurmok,
3 – Sonat tokullon oomok,
4 – Sergi/er duzenleyerek halko verB maHan tonlt~
mak. (2).
Amo bu tasanlor, kaglt uzerinde koldl, tezgah sahiplerinin
cobalon bo:?o olkt ..
1963’de Avrutpa bankolarmo bir milyar frank boreu
olan Osmonh imparotorlugu, yerli sermoyeeilerin end(js~
trile:?me horeketlerine doyonon bir devlet 0lamaml9tl.
Devlet doha ziyade Avrupo kopitalizminin yarattlgl, itholatOI
tUeeor, komi$yoneu, bonkerler ve buyuk toprok agolonmn
Olkorlanm koruyon bir mekanizmo haline gelmh;;ti.
Avrupo kapitalistleri birook dev/et odomlannl do r09vet
yoluylo satm alorak istediklerini yoptlrtma yolunu bulmU91ar
ve bOylece Osmonh lmporatorlugunu yon somOr··
geleri hallne getirmi9lerdir.
Soray adamlonmn, devletin Ost basamaklanna tOne·
mi9 pa90larm batl emperyalfstlerinden komisyonlar 010-
rak imtiyazlar verdikleri ologon ifillerdendL Mesela, bir
naZlrm, yobanel bir sHah fobrikosmm komisyoneusu Ue i9
birligi ettigi ve satIn almon her mavzer b09lno bir kuru9
aldlgl gorOlmu:?tOr.
Boyleee Avrupa kopitolizminln aianlonyle r09vet~
oi dev/et adam/annl ioinde toplayan bir Slmf meydana gel.
ml9ti. Bu smlf sermayesini emlck uzerine kapatan yeni
bir rantiye slmfldlr. istanbul semtlerindeki han, apartman
ve ko:?k adlon bu slnlfm eonll tamklandlr.
En yOksek gelifilmesini AbdOlhomid II. zomamndo bu-
(2) Ne kadar act bir gercektir ki, bu anlaYl§ill iistiinden yfu; y:tlu
yakln bir zaman gef>tlgi balde, buglin de yeterli endustri, yaban·
Cl kapitalizmin bdsktst altmda ytkllmak teb.likesi kartjISilldadlr.
GiiniimUzde «Ortak Pazara> girerek Tiirkiye’nin kaptlarlRl ardtna
kadar yabanCl kapitalizme a~k it;in can atanlar var,
16
Ian bu slmf, endustri sermayeciligine, buyuk tegebbOsle·
re girmek isteyen yerli burjuvozinin uya0l9 horeketlerine,
ekonomik olkorlon doloYlslyle engel oluyordu. Anonim
9irketlerin kurulu:?unu bile “padi!i>aha kor91 rnr toplantl
Veri olon bir dernek” dive gostererek yasakllyordu. Devletin
siyoS! kudretinden faydalanan bu zOmre loin istibdodm
devammdon doho elverh;;li bir durum olomozdL Bu
devirde devlet verB endOstriye kar~r bOyOk bir ilgisizlik
gosteriyordu.
istanbul ticoret odosmdoki sermoyeciler torofrndon
oroslro ileriye sOrOien endOstrile9me isteklerine k0191 gos~
terUen ilgisizligi 9U ornekle gosteririz: 1889 Yllrndo is,
tanbul Ticoret Odosl io gOmrOklerin koldlnlmasl iI;:in Ticaret
ve Notio Nezoret/erine bOf,wurmu~tu. Ote yandon
makorna fobrikatorleri, io gOmrOkler yOzOnden tobrikolonnln
be~ yll ioinde kapanacogl yolundo, Ticaret Odosr
eliyle. Ticoret Nezoretine bir dUekoe vermi9lerdi. Uzun YII·
lor suren bu 9ikayetlerden, elle tutulur bir sonuo elde edil·
medi.
yerli sndOstrinin dogmas I, hotto ewelee kurulmu9
fobrikolorrn geli~mesi, yobonel kopitolizme simsarhk eden
ve yon koloni mOnosebetierinin surOp gitmesini isteyen
boyle bir smlfm zorarmo sonuo verebilirdi,
Koldr ki yerli endOstrinin geli9mesini, gumruk kopl~
larmm yobanci mollonno kopanmosml dogru bulrnayon
devlet odomlonnln yonl Slro bazl profes6rle~ de vardl.
COnkU emperyolizm ustoeo, koloni ya do yon so~
mOrge holine getirdigi Olkelere, sermoyesiyle birlik·
te, dOnya pazorlonnl eline gecirme yolunda ook etkili bir
siloh olarok kullondlgl liberolizm ideoloiisini, kendi eko~
l10mi ve hukuk teorilerini de sokuyordu,

1908 i$Ci horeketlerinden soz acmadon once, davletinslnlf YOPlsl Ozerinde durmok, yabonci kapitalizmin OsmanIIimparatorlugu He alan bagmtllormo bir gaz otmak foydollolaeaktlr. Batl emperyalistleri, gorOnu~te pek tatllIlkiamaliyeyi dOzeltmek, bore para vermek, ticaret kanunlanndadegi$iklikJer yapmak iein cah$ml$tl. Bu eall$manlnamoCi oshnda endOstri kapitolizmine, daha oClkeaslfobrika mofianno pazar bulmaktan bO$ka bir $eydegHdi. (1).(1) Daha fazla bilgi i~in: Hiiseyin Avni, Bir Yarlm MiistemlekeOlu~ Tarihi, 1932.14TanzimaUa b~loyan reformlorla Osmanlr devleti,derebeyligin engellerini ortadon kaldlrml~. devlet te~kilatimgenj~letmi~, mal ve can emniyetini saglayorak, yabanCIkapitalizmin TOrkiye’de korkusuzcQ i9 garmesi iein elveri~1I bir alan meydana getirmh;lti. Yabanci Olkelerle tlcaretinartmasl sonunda. b6ylece, klVI !?ehirlerinde nOtusI.lrtarok buralan ticaret merkezleri haline gelmiJ;ltLBatOn bu olaylora 96z atarken esnaf kOmelerinin ya’banel kopitolizme kar~lI koyduguna do rastllyoruz.Bu kar~lI koymanm en belirli bjr hereket haline geJi-91 en oak 1863 – 1864 Yillannda gorOIOr. Bu devirde, botlmemleketlerinden gelen mallann piyasayr doidurmosl, yerliendustri Ozerindeki tesirleri bir felaket !?ekl1ni oiml~tl. Esnaf kurumlan batl kapitalizminin bu yaYlh~lmdurdurmak icin careler anyordu. Emperyolist batl kopitalizminin,Vern endOstriyi kakOnden Ylkocak olon bu korkuncyaYllmasma karfill, yerli esnaf gruplon arasmda birlefilmezorunlugu ortaya elkml~tl. HergGn mOfilteri kaybeden,gittikce Ylkllan tezgah sahipleri Boblaliye diJekcelervererek yerli endOstrinin dOzen/enip, desteklenmesini, batlendOstrisi derecesine Clkobilmek icin devletin yardlmlanmistiyorlardl.Yabanci kapitalizmin Turkiye pazarlanm ele geeirmesien eok demirci, dokmeei, mumeu, dokumacl, debbagesnaflnl sarslyordu. il;>te bu gruplann surekli ugro~molanndansonra yerli endOstriyi geli$tirmek amaelyla 1864’debir «lslah-I Sanayi» komisyonu kuruldu.Bu komisyon, el sonotlanmn, batmm fabrika endOstrisikan;;lslnda YOfilayamayocaglm kovroml$, el tezgohlonnmfabrikolafiltmlmosml zorunlu bulmu~tur. Verli end Ostrinin,botl kopitolizmine kar~1 durobilmesi icin $U d6rtcareye bOfilvurulmosl gerektigini ileri sOrmO$tO:1 – GOmruk resmini orttlrmak,152 – Esnof kumelerini birle9tirip 9irketler kurmok,3 – Sonat tokullon oomok,4 – Sergi/er duzenleyerek halko verB maHan tonlt~mak. (2).Amo bu tasanlor, kaglt uzerinde koldl, tezgah sahiplerinincobalon bo:?o olkt ..1963’de Avrutpa bankolarmo bir milyar frank boreuolan Osmonh imparotorlugu, yerli sermoyeeilerin end(js~trile:?me horeketlerine doyonon bir devlet 0lamaml9tl.Devlet doha ziyade Avrupo kopitalizminin yarattlgl, itholatOItUeeor, komi$yoneu, bonkerler ve buyuk toprok agolonmnOlkorlanm koruyon bir mekanizmo haline gelmh;;ti.Avrupo kapitalistleri birook dev/et odomlannl do r09vetyoluylo satm alorak istediklerini yoptlrtma yolunu bulmU91arve bOylece Osmonh lmporatorlugunu yon somOr··geleri hallne getirmi9lerdir.Soray adamlonmn, devletin Ost basamaklanna tOne·mi9 pa90larm batl emperyalfstlerinden komisyonlar 010-rak imtiyazlar verdikleri ologon ifillerdendL Mesela, birnaZlrm, yobanel bir sHah fobrikosmm komisyoneusu Ue i9birligi ettigi ve satIn almon her mavzer b09lno bir kuru9aldlgl gorOlmu:?tOr.Boyleee Avrupa kopitolizminln aianlonyle r09vet~oi dev/et adam/annl ioinde toplayan bir Slmf meydana gel.ml9ti. Bu smlf sermayesini emlck uzerine kapatan yenibir rantiye slmfldlr. istanbul semtlerindeki han, apartmanve ko:?k adlon bu slnlfm eonll tamklandlr.En yOksek gelifilmesini AbdOlhomid II. zomamndo bu-(2) Ne kadar act bir gercektir ki, bu anlaYl§ill iistiinden yfu; y:tluyakln bir zaman gef>tlgi balde, buglin de yeterli endustri, yaban·Cl kapitalizmin bdsktst altmda ytkllmak teb.likesi kartjISilldadlr.GiiniimUzde «Ortak Pazara> girerek Tiirkiye’nin kaptlarlRl ardtnakadar yabanCl kapitalizme a~k it;in can atanlar var,16Ian bu slmf, endustri sermayeciligine, buyuk tegebbOsle·re girmek isteyen yerli burjuvozinin uya0l9 horeketlerine,ekonomik olkorlon doloYlslyle engel oluyordu. Anonim9irketlerin kurulu:?unu bile “padi!i>aha kor91 rnr toplantlVeri olon bir dernek” dive gostererek yasakllyordu. DevletinsiyoS! kudretinden faydalanan bu zOmre loin istibdodmdevammdon doho elverh;;li bir durum olomozdL Budevirde devlet verB endOstriye kar~r bOyOk bir ilgisizlikgosteriyordu.istanbul ticoret odosmdoki sermoyeciler torofrndonoroslro ileriye sOrOien endOstrile9me isteklerine k0191 gos~terUen ilgisizligi 9U ornekle gosteririz: 1889 Yllrndo is,tanbul Ticoret Odosl io gOmrOklerin koldlnlmasl iI;:in Ticaretve Notio Nezoret/erine bOf,wurmu~tu. Ote yandonmakorna fobrikatorleri, io gOmrOkler yOzOnden tobrikolonnlnbe~ yll ioinde kapanacogl yolundo, Ticaret Odosreliyle. Ticoret Nezoretine bir dUekoe vermi9lerdi. Uzun YII·lor suren bu 9ikayetlerden, elle tutulur bir sonuo elde edil·medi.yerli sndOstrinin dogmas I, hotto ewelee kurulmu9fobrikolorrn geli~mesi, yobonel kopitolizme simsarhk edenve yon koloni mOnosebetierinin surOp gitmesini isteyenboyle bir smlfm zorarmo sonuo verebilirdi,Koldr ki yerli endOstrinin geli9mesini, gumruk kopl~larmm yobanci mollonno kopanmosml dogru bulrnayondevlet odomlonnln yonl Slro bazl profes6rle~ de vardl.COnkU emperyolizm ustoeo, koloni ya do yon so~mOrge holine getirdigi Olkelere, sermoyesiyle birlik·te, dOnya pazorlonnl eline gecirme yolunda ook etkili birsiloh olarok kullondlgl liberolizm ideoloiisini, kendi eko~l10mi ve hukuk teorilerini de sokuyordu……..