Edward Hallett Carr – Bolsevik Devrimi

1905 VE SONRASI
Bolşevikler ile Menşevikler arasındaki ayrılma, Rusya Sosyal Demokrat
İşçi Partisi’nin, 1905 ilk Rus devrimini güçsüz ve bezgin karşıladığı anlamına
geliyordu. İki fraksiyondan hiçbiri, bu Öldürücü mücadeleyi kazanmış
olmakla öğünemezdi. 1905’in başında şöyle yazıyordu Lenin:
Bölünme fiilen gerçekleşince, maddi olarak çok daha güçsüz olduğumuz
açıkça görülüyordu… Menşevikler’in daha çok parası, daha çok yayını vardı,
ulaşım araçları, ajanları, Unlü “isimleri”, yandaşları daha çoktu. Bunu
görmemek bağışlanmaz bir çocukluk olacaktı.’
Bununla beraber, Petersburg’taki Menşevik yayınların ve Örgütlenmenin
hiçbir etkisi olmadığını, birkaç ay sonra bir Menşevik ajan gizli bir mektupta
oldukça küçümseyici bir dille belirtiyordu.1 Rusya’da devrimin 1905
yazı boyunca güçlendiği bir sırada, Bolşevikler Londra’da üçüncü parti kongresi
dedikleri —-ki tarihe de bu adla geçecekti— sadece Bolşevikler’in
katıldığı bir kongre düzenliyorlardı. Bu kongrede Lenin’in en yakın arkadaşları
olan Bogdanov ve Lunaçarski, bundan üç yd sonra ondan ayrılacaklardı.
Lunaçarski partiye 1917’de döndü; aynca üçüncü kongre Ekim
Devrimi’nden sonra birinci derecede rol oynayacak üç delegenin —Litvinov,
Krasin ve (beş Kafkasya delegesinden biri olan) Kamenev’in— ilk kez ortaya
çıktıkları yer oldu. Lenin hariç ilk partideki seçkin yöneticilerin
tümünün —Akselrod, Potressov ve Martov gibi kayıtsız şartsız da olsa,
Plehanov İle Troçki gibi yan gönüllü de olsa— Menşevikler’in saflanna
katılmalan, Lenin’i tek otorite haline getiriyordu. Üçüncü kongrede Lenin’den
bağımsız hareket ettiği görülen ve o sırada Rusya içinde başlıca
Bolşevik örgüüeyici olan tek şahsiyet Krasin’di; Lunaçarski, “Leninist Sol
kanat Bolşevikler ile Krasin’in yönlendirdiği Sağ kanat Bolşevikler arasındaki
bütünleşme “yi bu kongrenin en önemli başansı olarak kabul ediyordu.3
Fakat LunaçarskiYıin, silahlı ayaklanma hakkında kongreye sunduğu raporla
ilgili kendi anılarında, Lenin’in baş yardımcılarına daima ikinci derece bir
rol düştüğü anlatılmaktadır
Vladimir Ilyiç, raporun bütün temel tezlerini verdi bana. Ancak bununla da
tatmin olmayıp, konuşmanın tümünü önceden yazıp ona okuması İçin vermemde
ısrar etti. Raporu okuyacağım oturumdan bîr önceki gece Vladimir
Uyİç, yazdıklarımı baştan sona dikkatle okuyarak, önemsiz bir kaç noktayı
düzelttikten sonra bana geri verdi— hatırlayabildiğim kadarıyla, Vladimiren
son derece kesin ve ayrıntılı bilgilerini hareket noktası olarak aldığımdan
buna pek şaşmamak gerek.’
Doğuş halindeki devrim karşısında Menşevikler’le Bolşeviklerin tutumları
arasındaki fark, Cenevre konferansında vc Londra kongresinde alınan kararlarda
ortaya çıkıyordu. Kongre, “proletaryayı, otokrasiye karşı silahlı bir ayaklanma
yoluyla hemen bir mücadeleye girişecek şekilde” ÖrgüUemenin acil
bir ihtiyaç olduğu kararını alıyor ve ortaya çıkacak geçici bir devrim
hükümetine katılmanın, “her türlü karşı devrimci girişimle amansızca
mücadele edilmesi ve işçi sınıfının bağımsız çıkarlarının savunulması
bakımından,” kabul edilebilir olduğunu ileri sürüyordu. Bu karar, 12 yıl
sonra birtakım sorunlar yaratacaktı.5 Menşevikler’in konferansı ise partinin,
“iktidarı ele geçirmeyi ya da geçici bir hükümet içinde iktidara ortak olmayı
bir amaç haline getirmemesi, en devrimci muhalefet partisi olarak kalması
gerekliğini”6 Öngörüyordu.
Parti içindeki bu mücadele, Rusya’da meydana gelen olaylarda hiç bir rol
oynamadı. 9 Ocak 1905’te Kışlık Saray önündeki kıyımla patlak veren devrim,
ilkbahar ve yaz boyunca artan karışıklıkların etkisiyle gitgide hızlandı
ve Ekim’de her yanı saran bir grev dalgası, Çar’ın liberal bir anayasa vadetmesi
ve nihayet ilk işçi Temsilcileri Sovyetleri’nin kurulmasıyla en yüksek
noktasına ulaştı. İlk kez görülen bu kurumların en erken olanları grevdeki
işçi gruplarının kendiliğinden eyleminin sonucuydu. Bu hareketin ilk
başladığı yer bir sanayi şehri olan Ivanovo-Voznesensk’di1; birkaç hafta
içinde, hemen hemen bütün büyük sanayi merkezlerinde az çok örgüüenmiş
Sovyeüer ortaya çıktı. İlk kurulanlardan biri olan Petersburg Sovyeti, aynı
zamanda diğerleriyle kıyaslanamayacak ölçüde önemli bir Sovyet’ü. Sovyet
kurumunun tarihi Petersburg prototipi ile başlamış oluyordu.
Petersburg İşçi Temsilcileri Sovyeti, 14 Ekim 1905’te kuruldu ve elli
gün devam etti. İlk başkan, bu dönemde Sosyal Demokrat Parti’nin
4. Prolelarskaya Revolyutsiya, No.ll (46), 1925, s.54.
5. VKP <B) V Rezotyulsİyak (1941), c. I. s.45; bkz. s.77.
6. Iskra, No.100. 15 Mayıs 1905 (Prilojtni).
7. Prolelarskaya Revolyutsiya, No.4 (39), 1925, s.125-37.
1905 VE SONRASI 55
Menşevik kanadına katılan radikal hukukçu Knıstalev-Nossar’dı.8 Hızla
örgütlenen Sovyet, Izvestiya Soveta Raboçik Deputaıov adlı haftalık bir gazete
yayımladı (bu gazete, daha ünlü bir gazete olan, 1917’nin İzvesriya’sının
atası sayılır). Bu Sovyet’te, en hızlı döneminde 250.000 işçiyi
temsil eden 550 delege yer aldı. Petersburg Sovyeti saflarında yer alan en
önemli sosyal demokrat Troçki’ydİ. Troçki, kısa zamanda etkin ve çok yetenekli
bir lider olduğunu gösterdi ve Knıstalev-Nossar Kasım 1905 sonunda
tutuklanınca9, Sovyet’in son günlerinde başkan oldu. Troçki’nin daha sonra
belirttiği gibi, Sovyet’in zayıflığı “tamamen bîr kent devrimi olmasından
doğan bir zayıflıktı”. Aralık başında hükümet kendini Sovyet’e karşı harekele
geçecek kadar güçlü hissetti. Troçki ve diğer önderler tutuklandılar;
duruşma boyunca Troçki’nin yaptığı parlak ve cüretli savunma, hem kendisinin
hem de Sovyet’in itibarının artmasını sağladı. Petersburg Sovyeti, tamamen
değilse bile büyük ölçüde sosyal demokratlardan oluşmuştu ve paru
içindeki bölünme göz önünde tutulursa ya tarafsız ya da Menşevik’ti. Rusya’nın
hiçbir yerinde, 1905 Sovyetleri’nde yer alan Bolşevikler’in rolü
önemli ve dikkat çekici olmadı. Lenin ihtiyatlı bir dille Sovyetleri “işçi parlamenlosu
ve proleter öz-yönetım organları” olarak değil, “belirli hedeflerin
gerçekleşmesi için mücadele örgütü” diye nitelemişti.10 Böyle nitelendirildikleri
için, partinin devrimci mücadelesinde ancak parti-dışı yardımcı kuvveüer
diye kabul edilebiliyorlar ve hatta bunlara, biraz kıskanılan rakip bir
örgüt gözüyle bakılabiliyordu.11 Lenİn Petersburg’a 1905 Kasımı başında
gelmişti. Ancak Petersburg Sovyeti’ne gelip gelmediği belli değil; yine de
çalışmalarında öncü bir rol oynamadığı bilinmektedir.11
S. L. Troçki, {90S (2. basım, 1922), ;.198.
9. Troçki, Soçinenİya, c. D, s.303.
10. Lenin, Soçinenİya, c. VIII, s.409. Petersburg Sovyeti’nin ilk toplantısı için
Troçki, “bir parlamentodan çok, sava; konseyiydi” demiştir (1905 (2. basım, 1922),
s. 106).
11. Bir pani .tarihçisine göre, “özellikle Petersburg’daki bazı Bolşevikler Sovyetler’i
partinin rakipleri olarak görme eğİlimindeydiler” (N.Popov, Outline History of the
Communist Party of the Soviet Union (Sovyetler Birliği Komünist Partisi Kısa Tarihi),
Ing. çev, tarihi belirsiz, c. I, s.163).
12. Lenin’in eserlerinin ikinci basımında, tanınmamış bir yazarın 1922’de
yayımlanan anılan esas alınarak. 14 Kasım 1905’le yürütme komitesince kabul edilen
bir lokavt kararının yazan olarak Lenin gösterilmektedir (Soçinenİya, c. VDJ, s.391-
2). Bu karann Troçki’nin eserlerinde yer alması (Soçinenİya, c. U, Kısım I, s.298-9),
yazarının Troçki olabileceğini düşündürmektedir ki, bu çok daha muhtemeldir. Lenin’in
bu konuda, kararın ertesi günü Novaya Jizn’de yayımlanan ve Naçalo’da Troçki tarafından
olumlu karşılanan (Troçki, Soçinentya, c. II, Kısım I, s.313) makalesinin bu
yanılgıya sebep olmuş olması mümkündür. Öıe yandan, Lenin’in eserlerinin ikinci
basımında (Soçinenİya, c. VIII, s.513, not 175) yayımlanmamış anılara dayanılarak
56 İNSAN VE ARAÇ
Devrimcilerin pratik faaliyetleri, kahramanlıkları ve trajik yenilgileri,
devrimi yönelmeyi amaçlayan partinin, kendi içindeki bölünmeyi bütün
çıplaklığıyla göstermektedir. Cenevre ve Londra’daki bölünme, partinin
Rusya’daki geniş tabanına ulaşmamıştı henüz.13 1905 Rusyası’nın dört buyanında.
Sosyal Demokratlar kendi aralarındaki anlaşmazlıkları söz konusu
etmeksizin, parti yöneticileri arasındaki bölünmeleri bir yana bırakarak birlikte
çalıştılar. Yaz boyunca her iki taraf da birleşme girişimlerinde bulundu;
hareket, 1905 Ekim anayasasının vadettiği nisbi özgürlük ortamında
geliştikçe, partililerin partinin girdiği bu çıkmaz nedeniyle gittikçe artan
sabırsızlığından, Lenin de etkilendi.’* Kısa bir süre sonra Lenin şöyle
yazıyordu: “Devrim öncesi dönemin geçmiş anlaşmazlıklarının yerini,
pratik sorunlar etrafında dayanışma aldı”.15 Petersburg Sovyeti’nin düşmesinden
hemen önce, Bolşevikler*le Menşevikler anlaşmazlıkları bir yana
bırakıp, üç sayı süren Severniyi Golos adlı ortaklaşa bir gazete çıkardılar.
Aralık 1905’te Finlandiya’da Tammerfors’da Bolşevıkler’in bu: konferansı —
bu, aynı zamanda Sıalin’İn bütün Rusya çapındaki bir parti konferansı ya da
kongresinde İlk kez göründüğü ve Lenin’le tanıştığı tarihtir— ortak bir parti
kongresi düzenlemek amacıyla, her iki kanadın merkez komitelerinin biraraya
gelmesini kararlaştırdı.1 6 Yeni birleşik komite 1906 Ocak ve
Şubatı’nda, Nisan’da Stockholm’da toplanacak kongre için gerekli hazırlıkların
yapılmasını ilân edebilecek bir duruma geldi.’

ilgili kendi anılarında, Lenin’in baş yardımcılarına daima ikinci derece birrol düştüğü anlatılmaktadırVladimir Ilyiç, raporun bütün temel tezlerini verdi bana. Ancak bununla datatmin olmayıp, konuşmanın tümünü önceden yazıp ona okuması İçin vermemdeısrar etti. Raporu okuyacağım oturumdan bîr önceki gece VladimirUyİç, yazdıklarımı baştan sona dikkatle okuyarak, önemsiz bir kaç noktayıdüzelttikten sonra bana geri verdi— hatırlayabildiğim kadarıyla, Vladimirenson derece kesin ve ayrıntılı bilgilerini hareket noktası olarak aldığımdanbuna pek şaşmamak gerek.’Doğuş halindeki devrim karşısında Menşevikler’le Bolşeviklerin tutumlarıarasındaki fark, Cenevre konferansında vc Londra kongresinde alınan kararlardaortaya çıkıyordu. Kongre, “proletaryayı, otokrasiye karşı silahlı bir ayaklanmayoluyla hemen bir mücadeleye girişecek şekilde” ÖrgüUemenin acilbir ihtiyaç olduğu kararını alıyor ve ortaya çıkacak geçici bir devrimhükümetine katılmanın, “her türlü karşı devrimci girişimle amansızcamücadele edilmesi ve işçi sınıfının bağımsız çıkarlarının savunulmasıbakımından,” kabul edilebilir olduğunu ileri sürüyordu. Bu karar, 12 yılsonra birtakım sorunlar yaratacaktı.5 Menşevikler’in konferansı ise partinin,”iktidarı ele geçirmeyi ya da geçici bir hükümet içinde iktidara ortak olmayıbir amaç haline getirmemesi, en devrimci muhalefet partisi olarak kalmasıgerekliğini”6 Öngörüyordu.Parti içindeki bu mücadele, Rusya’da meydana gelen olaylarda hiç bir roloynamadı. 9 Ocak 1905’te Kışlık Saray önündeki kıyımla patlak veren devrim,ilkbahar ve yaz boyunca artan karışıklıkların etkisiyle gitgide hızlandıve Ekim’de her yanı saran bir grev dalgası, Çar’ın liberal bir anayasa vadetmesive nihayet ilk işçi Temsilcileri Sovyetleri’nin kurulmasıyla en yükseknoktasına ulaştı. İlk kez görülen bu kurumların en erken olanları grevdekiişçi gruplarının kendiliğinden eyleminin sonucuydu. Bu hareketin ilkbaşladığı yer bir sanayi şehri olan Ivanovo-Voznesensk’di1; birkaç haftaiçinde, hemen hemen bütün büyük sanayi merkezlerinde az çok örgüüenmişSovyeüer ortaya çıktı. İlk kurulanlardan biri olan Petersburg Sovyeti, aynızamanda diğerleriyle kıyaslanamayacak ölçüde önemli bir Sovyet’ü. Sovyetkurumunun tarihi Petersburg prototipi ile başlamış oluyordu.Petersburg İşçi Temsilcileri Sovyeti, 14 Ekim 1905’te kuruldu ve elligün devam etti. İlk başkan, bu dönemde Sosyal Demokrat Parti’nin4. Prolelarskaya Revolyutsiya, No.ll (46), 1925, s.54.5. VKP <B) V Rezotyulsİyak (1941), c. I. s.45; bkz. s.77.6. Iskra, No.100. 15 Mayıs 1905 (Prilojtni).7. Prolelarskaya Revolyutsiya, No.4 (39), 1925, s.125-37.1905 VE SONRASI 55Menşevik kanadına katılan radikal hukukçu Knıstalev-Nossar’dı.8 Hızlaörgütlenen Sovyet, Izvestiya Soveta Raboçik Deputaıov adlı haftalık bir gazeteyayımladı (bu gazete, daha ünlü bir gazete olan, 1917’nin İzvesriya’sınınatası sayılır). Bu Sovyet’te, en hızlı döneminde 250.000 işçiyitemsil eden 550 delege yer aldı. Petersburg Sovyeti saflarında yer alan enönemli sosyal demokrat Troçki’ydİ. Troçki, kısa zamanda etkin ve çok yeteneklibir lider olduğunu gösterdi ve Knıstalev-Nossar Kasım 1905 sonundatutuklanınca9, Sovyet’in son günlerinde başkan oldu. Troçki’nin daha sonrabelirttiği gibi, Sovyet’in zayıflığı “tamamen bîr kent devrimi olmasındandoğan bir zayıflıktı”. Aralık başında hükümet kendini Sovyet’e karşı harekelegeçecek kadar güçlü hissetti. Troçki ve diğer önderler tutuklandılar;duruşma boyunca Troçki’nin yaptığı parlak ve cüretli savunma, hem kendisininhem de Sovyet’in itibarının artmasını sağladı. Petersburg Sovyeti, tamamendeğilse bile büyük ölçüde sosyal demokratlardan oluşmuştu ve paruiçindeki bölünme göz önünde tutulursa ya tarafsız ya da Menşevik’ti. Rusya’nınhiçbir yerinde, 1905 Sovyetleri’nde yer alan Bolşevikler’in rolüönemli ve dikkat çekici olmadı. Lenin ihtiyatlı bir dille Sovyetleri “işçi parlamenlosuve proleter öz-yönetım organları” olarak değil, “belirli hedefleringerçekleşmesi için mücadele örgütü” diye nitelemişti.10 Böyle nitelendirildikleriiçin, partinin devrimci mücadelesinde ancak parti-dışı yardımcı kuvveüerdiye kabul edilebiliyorlar ve hatta bunlara, biraz kıskanılan rakip birörgüt gözüyle bakılabiliyordu.11 Lenİn Petersburg’a 1905 Kasımı başındagelmişti. Ancak Petersburg Sovyeti’ne gelip gelmediği belli değil; yine deçalışmalarında öncü bir rol oynamadığı bilinmektedir.11S. L. Troçki, {90S (2. basım, 1922), ;.198.9. Troçki, Soçinenİya, c. D, s.303.10. Lenin, Soçinenİya, c. VIII, s.409. Petersburg Sovyeti’nin ilk toplantısı içinTroçki, “bir parlamentodan çok, sava; konseyiydi” demiştir (1905 (2. basım, 1922),s. 106).11. Bir pani .tarihçisine göre, “özellikle Petersburg’daki bazı Bolşevikler Sovyetler’ipartinin rakipleri olarak görme eğİlimindeydiler” (N.Popov, Outline History of theCommunist Party of the Soviet Union (Sovyetler Birliği Komünist Partisi Kısa Tarihi),Ing. çev, tarihi belirsiz, c. I, s.163).12. Lenin’in eserlerinin ikinci basımında, tanınmamış bir yazarın 1922’deyayımlanan anılan esas alınarak. 14 Kasım 1905’le yürütme komitesince kabul edilenbir lokavt kararının yazan olarak Lenin gösterilmektedir (Soçinenİya, c. VDJ, s.391-2). Bu karann Troçki’nin eserlerinde yer alması (Soçinenİya, c. U, Kısım I, s.298-9),yazarının Troçki olabileceğini düşündürmektedir ki, bu çok daha muhtemeldir. Lenin’inbu konuda, kararın ertesi günü Novaya Jizn’de yayımlanan ve Naçalo’da Troçki tarafındanolumlu karşılanan (Troçki, Soçinentya, c. II, Kısım I, s.313) makalesinin buyanılgıya sebep olmuş olması mümkündür. Öıe yandan, Lenin’in eserlerinin ikincibasımında (Soçinenİya, c. VIII, s.513, not 175) yayımlanmamış anılara dayanılarak56 İNSAN VE ARAÇDevrimcilerin pratik faaliyetleri, kahramanlıkları ve trajik yenilgileri,devrimi yönelmeyi amaçlayan partinin, kendi içindeki bölünmeyi bütünçıplaklığıyla göstermektedir. Cenevre ve Londra’daki bölünme, partininRusya’daki geniş tabanına ulaşmamıştı henüz.13 1905 Rusyası’nın dört buyanında.Sosyal Demokratlar kendi aralarındaki anlaşmazlıkları söz konusuetmeksizin, parti yöneticileri arasındaki bölünmeleri bir yana bırakarak birlikteçalıştılar. Yaz boyunca her iki taraf da birleşme girişimlerinde bulundu;hareket, 1905 Ekim anayasasının vadettiği nisbi özgürlük ortamındageliştikçe, partililerin partinin girdiği bu çıkmaz nedeniyle gittikçe artansabırsızlığından, Lenin de etkilendi.’* Kısa bir süre sonra Lenin şöyleyazıyordu: “Devrim öncesi dönemin geçmiş anlaşmazlıklarının yerini,pratik sorunlar etrafında dayanışma aldı”.15 Petersburg Sovyeti’nin düşmesindenhemen önce, Bolşevikler*le Menşevikler anlaşmazlıkları bir yanabırakıp, üç sayı süren Severniyi Golos adlı ortaklaşa bir gazete çıkardılar.Aralık 1905’te Finlandiya’da Tammerfors’da Bolşevıkler’in bu: konferansı —bu, aynı zamanda Sıalin’İn bütün Rusya çapındaki bir parti konferansı ya dakongresinde İlk kez göründüğü ve Lenin’le tanıştığı tarihtir— ortak bir partikongresi düzenlemek amacıyla, her iki kanadın merkez komitelerinin birarayagelmesini kararlaştırdı.1 6 Yeni birleşik komite 1906 Ocak veŞubatı’nda, Nisan’da Stockholm’da toplanacak kongre için gerekli hazırlıklarınyapılmasını ilân edebilecek bir duruma geldi.’